सर्लाही । खाना खाएको केही घण्टा बितिसक्दा पनि पेट भरिएको जस्तो लाग्छ ? पेट असामान्य रूपमा फुलेको छ, कपडा कसिलो भएको महसुस हुन्छ वा पेटभित्र ग्यास भरिएजस्तो हुन्छ ? यस्तो अवस्था धेरैपटक ब्लोटिङ (पेट फुल्ने) का कारण हुन सक्छ ।
ब्लोटिङ हुँदा पेटमा ग्यास भरिएको, पेट तन्किएको वा भारी भएको महसुस हुन सक्छ् । कतिपय अवस्थामा डकार आउने, पेट कराउने, ग्यास बढी निस्कने, पेट दुख्ने वा दिसाको बानीमा परिवर्तनसमेत देखिन सक्छ । कहिलेकाहीँ सामान्य खानपानका कारण केही समयका लागि यस्तो हुनु स्वाभाविक हो । तर बारम्बार वा लामो समयसम्म पेट फुलिरहन्छ भने त्यसको कारण पहिचान गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
ब्लोटिङलाई धेरै मानिसले केवल ‘ग्यास’ वा ‘एसिडिटी’ भनेर बेवास्ता गर्छन् । तर यसको पछाडि खानपानदेखि लिएर कब्जियत, खाद्य असहिष्णुता, तनाव, हार्मोनल परिवर्तन र केही पाचनसम्बन्धी समस्यासम्मका कारण हुन सक्छन् ।
ब्लोटिङका प्रमुख कारण
१. धेरै वा छिटो खाना खानु
एकैपटक धेरै खाना खाँदा पाचन प्रणालीमा बढी भार पर्छ । त्यस्तै, खाना धेरै छिटो खाँदा मात्र होइन, बढी हावा पनि निलिन सक्छ । यसले पेटमा ग्यास जम्मा भएर फुल्ने समस्या निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले खाना बिस्तारै चपाएर खानु र एकैपटक धेरै खानुभन्दा सानो–सानो भागमा खाना खानु उपयोगी हुन्छ ।
२. ग्यास उत्पादन गर्ने खाद्य पदार्थ
दाल, चना, राजमा, केराउ, बन्दाकोबी, प्याजलगायत केही खाद्य पदार्थले केही व्यक्तिमा आन्द्रामा बढी ग्यास उत्पादन गर्न सक्छन् । यस्ता खाना खाँदा बारम्बार ब्लोटिङ हुन्छ भने आफ्नो शरीरले कुन खाद्य पदार्थलाई बढी संवेदनशील रूपमा प्रतिक्रिया गर्छ भन्ने पहिचान गर्नुपर्छ ।
तर ग्यास हुन्छ भन्दैमा सबै स्वस्थ खाद्य पदार्थ पूर्ण रूपमा बन्द गर्नु आवश्यक हुँदैन । मात्रा र पकाउने तरिका मिलाउनु बढी महत्वपूर्ण हुन्छ ।
३. कब्जियत
कब्जियत पनि पेट फुल्ने एउटा सामान्य कारण हो । दिसा आन्द्रामा लामो समयसम्म रोकिँदा ग्यास र पेटको असहजता बढ्न सक्छ् । पर्याप्त पानी पिउने, फाइबरयुक्त खाना खाने र नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने बानीले कब्जियत कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ ।
४. खाद्य असहिष्णुता वा एलर्जी
दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थमा पाइने ल्याक्टोज पचाउन नसक्ने व्यक्तिमा दूध वा दूधबाट बनेका परिकार खाएपछि पेट फुल्ने, ग्यास हुने वा पखाला लाग्न सक्छ । त्यस्तै, केही व्यक्तिमा गहुँ वा अन्य खाद्य पदार्थप्रतिको संवेदनशीलताले पनि पाचनसम्बन्धी समस्या निम्त्याउन सक्छ । कुनै विशेष खाना खाएपछि पटक–पटक एउटै समस्या दोहोरिन्छ भने त्यसलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन ।
५. कार्बोनेटेड पेय पदार्थ
कोल्ड ड्रिंक्स, सोडा तथा अन्य कार्बोनेटेड पेय पदार्थमा रहेको ग्यासले पेटमा हावा बढाउन सक्छ । यसले डकार र ब्लोटिङ बढाउन सक्छ । त्यसैले पेट बारम्बार फुल्ने व्यक्तिले यस्ता पेय पदार्थको सेवन कम गर्नु राम्रो हुन्छ ।
६. धेरै नुन र प्रशोधित खाना
अत्यधिक नुनयुक्त खानाले शरीरमा पानी जम्मा हुन सक्छ । यसले शरीर भारी वा सुन्निएको जस्तो महसुस गराउन सक्छ । प्याकेटका चिप्स, इन्स्ट्यान्ट नुडल्स, प्रशोधित मासु, धेरै नुन भएका स्न्याक्स तथा अत्यधिक प्रशोधित खानाको मात्रा कम गर्नु समग्र स्वास्थ्यका लागि पनि राम्रो हुन्छ ।
७. चिल्लो र धेरै तारेको खाना
धेरै चिल्लो तथा तारेको खाना पच्न तुलनात्मक रूपमा बढी समय लाग्न सक्छ । यसले पेट लामो समयसम्म भरिएको वा भारी भएको महसुस गराउन सक्छ । बारम्बार ब्लोटिङ हुने व्यक्तिले धेरै तारेका र अत्यधिक चिल्लो परिकार कम गरी हल्का र सन्तुलित खाना रोज्नु राम्रो हुन्छ ।
८. तनाव र एन्जाइटी
पेट र मस्तिष्कबीच गहिरो सम्बन्ध हुन्छ । त्यसैले मानसिक तनावले पनि पाचन प्रणालीको कामलाई प्रभावित गर्न सक्छ । तनावमा हुँदा मानिसले अनावश्यक रूपमा बढी हावा निल्न सक्छ । यसका साथै आन्द्राको गतिविधिमा परिवर्तन आउन सक्छ, जसले पेट फुल्ने, ग्यास हुने वा दिसाको बानीमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ । नियमित व्यायाम, पर्याप्त निद्रा, गहिरो श्वासप्रश्वास र ध्यानजस्ता गतिविधिले तनाव व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्न सक्छन् ।
९. गलत बस्ने मुद्रा
खाना खाँदा धेरै झुक्ने वा खाना खाएलगत्तै पल्टिने बानीले असहजता बढाउन सक्छ । खाना खाँदा सीधा बसेर राम्रोसँग चपाएर खानु र खाना खाएपछि केही समय सक्रिय रहनु उपयोगी हुन्छ ।
१०. महिनावारी र हार्मोनल परिवर्तन
महिलामा महिनावारी हुनुअघि वा महिनावारीको समयमा हार्मोनमा हुने परिवर्तनका कारण शरीरमा पानी जम्मा हुने र आन्द्राको गतिविधिमा परिवर्तन आउने भएकाले पेट फुलेको महसुस हुन सक्छ । यस अवस्थामा केही दिनका लागि हल्का ब्लोटिङ हुनु सामान्य हुन सक्छ ।
११. आन्द्राको माइक्रोबायोममा असन्तुलन
हाम्रो आन्द्रामा धेरै प्रकारका सूक्ष्मजीव हुन्छन्, जसले पाचन प्रक्रियामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । यी सूक्ष्मजीवको सन्तुलनमा परिवर्तन हुँदा केही व्यक्तिमा ग्यास, पेट फुल्ने वा दिसाको बानीमा परिवर्तन हुन सक्छ । यसका लागि विविध र सन्तुलित आहार, पर्याप्त फाइबर तथा शरीरले सहने प्रोबायोटिकयुक्त खाद्य पदार्थ उपयोगी हुन सक्छन् ।
१२. केही पाचनसम्बन्धी रोग
बारम्बार वा लामो समयसम्म ब्लोटिङ भइरहने अवस्थामा यसको पछाडि इरिटेबल बाउल सिन्ड्रोम, ग्यास्ट्रोपेरेसिस, सेलिएक रोग, आन्द्रामा ब्याक्टेरियाको असामान्य वृद्धि लगायतका पाचनसम्बन्धी समस्या पनि हुन सक्छन् । त्यसैले लगातार पेट फुल्ने समस्यालाई सामान्य ग्यास भनेर मात्र बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन ।
ब्लोटिङबाट कसरी छुटकारा पाउने ?
१.खाना बिस्तारै खाने
खाना राम्रोसँग चपाएर बिस्तारै खाने । खाना खाँदा मोबाइल हेर्ने वा हतार गर्ने बानी कम गर्ने । यसले अनावश्यक रूपमा हावा निल्ने सम्भावना कम गर्न सक्छ ।
२.पर्याप्त पानी पिउने
दिनभरि पर्याप्त पानी पिउने । विशेषगरी कब्जियतका कारण पेट फुल्ने व्यक्तिका लागि पर्याप्त तरल पदार्थ महत्वपूर्ण हुन्छ ।
३.फाइबर अचानक धेरै नबढाउने
फाइबर स्वास्थ्यका लागि आवश्यक भए पनि एकैपटक धेरै फाइबर थप्दा केही व्यक्तिमा ग्यास र ब्लोटिङ बढ्न सक्छ । त्यसैले फाइबरयुक्त खाना बिस्तारै बढाउँदै लैजानु राम्रो हुन्छ ।
४.नियमित हिँड्ने
खाना खाएपछि हल्का हिँडडुल गर्ने बानीले पाचन प्रक्रियालाई सहयोग गर्न सक्छ । नियमित व्यायामले कब्जियत र पाचनसम्बन्धी अन्य समस्यामा पनि फाइदा पुर्याउन सक्छ ।
५.कार्बोनेटेड पेय र अत्यधिक प्रशोधित खाना घटाउने
सोडा, कोल्ड ड्रिंक्स, अत्यधिक नुनयुक्त स्न्याक्स, धेरै चिल्लो तथा प्रशोधित खानाको सेवन कम गर्नुपर्छ ।
६.आफ्नो ‘फूड ट्रिगर’ पहिचान गर्ने
कुन खाना खाएपछि पेट बढी फुल्छ भनेर केही समय ध्यान दिनुपर्छ । आवश्यक परे खानाको डायरी राख्न सकिन्छ । तर धेरै खाद्य पदार्थ आफैंले लामो समयसम्म बन्द गर्नुभन्दा चिकित्सक वा पोषणविद्को सल्लाह लिनु राम्रो हुन्छ ।
७पर्याप्त निद्रा र तनाव व्यवस्थापन
निद्रा कम हुनु र लगातार तनावमा रहनुले पनि पाचन प्रणालीमा असर गर्न सक्छ। त्यसैले पर्याप्त निद्रा, नियमित व्यायाम र तनाव व्यवस्थापनलाई दैनिक जीवनको हिस्सा बनाउनुपर्छ ।
कहिले चिकित्सकलाई देखाउने ?
कहिलेकाहीँ खाना वा जीवनशैलीका कारण पेट फुल्नु सामान्य हुन सक्छ । तर बारम्बार वा लगातार ब्लोटिङ हुने, अत्यधिक पेट दुख्ने, लगातार बान्ता हुने, दिसामा रगत देखिने, अनावश्यक रूपमा तौल घट्ने, लामो समयसम्म कब्जियत वा पखाला भइरहने, खाना खान कठिन हुने वा पेट असामान्य रूपमा फुलिरहने अवस्था भए चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ ।
विशेषगरी नयाँ रूपमा सुरु भएको र लगातार बढ्दै गएको ब्लोटिङलाई केवल ‘ग्यास’ भनेर औषधि खाएर बस्नु उचित हुँदैन ।