✍️कृष्ण कुमार राउत
छठ… यो शब्द सुन्नेबित्तिकै मनमा एउटा छुट्टै अनुभूति जाग्छ । आँखाअगाडि सजिएका घाटहरू, हातमा पूजाको डालो बोकेका आमा तथा दिदीबहिनीहरू, छठका मधुर लोकगीत, गाउँघरको चहलपहल र वर्षौँपछि घर फर्किएका आफन्तहरूको मुस्कान झल्किन थाल्छ ।
छठ केवल एउटा धार्मिक पर्व होइन, यो हाम्रो आस्था हो, हाम्रो पहिचान हो, हाम्रो संस्कृति हो र सबैभन्दा ठूलो कुरा, यो हाम्रो भावना हो ।
नेपालको तराई-मधेश क्षेत्र तथा भारतका बिहार, झारखण्ड र उत्तर प्रदेशलगायतका क्षेत्रमा विशेष श्रद्धा र निष्ठाका साथ मनाइने छठ पर्वको महत्त्व शब्दमा बयान गर्न त्यति सजिलो छैन । यसको अनुभूति गर्न त छठको समयमा मधेशका कुनै गाउँ, टोल वा घाटसम्म पुग्नैपर्छ ।
वर्षभरि रोजगारी, अध्ययन, व्यापार तथा विभिन्न कामको सिलसिलामा घरपरिवारबाट टाढा रहेका मानिसहरूका लागि छठ घर फर्किने एउटा विशेष बहाना पनि हो । कोही परदेशबाट फर्किन्छन्, कोही सहरबाट गाउँ आउँछन् त कोही आफ्नो व्यस्त जीवनबाट केही दिन निकालेर परिवारसँग रमाउन घर पुग्छन् ।
घरको आँगनमा बढ्ने चहलपहल, आमाले तयार पार्ने प्रसाद, दिदीबहिनीहरूको व्यस्तता, दाजुभाइले गर्ने घाटको सरसफाइ र बालबालिकाको उत्साहले छठ आउनुअघि नै घरघरमा खुसीको वातावरण सिर्जना गर्छ ।
धोती, कुर्ता र गम्छामा सजिएका पुरुषहरू, पूजाका सामग्रीले भरिएका बाँसका सुप र डालो बोकेका महिलाहरू तथा सपरिवार घाटतर्फ लागेका दृश्यले मधेशको मौलिक सौन्दर्य झल्काउँछन् ।
सायद त्यसैले छठलाई घर फर्किने पर्व पनि भनिन्छ । किनकि यसले केवल मानिसहरूलाई घाटसम्म होइन, आफ्नो परिवार, गाउँ, माटो र बाल्यकालका सम्झनाहरूसम्म फर्काउँछ ।
छठ पर्वको धार्मिक तथा आध्यात्मिक महत्त्व
छठ पर्वमा सूर्यदेव र छठी माताको विधिपूर्वक पूजा–आराधना गरिन्छ । सूर्यलाई सम्पूर्ण जीवनको आधार, ऊर्जा र प्रकाशको स्रोतका रूपमा सम्मान गर्दै अस्ताउँदो तथा उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरिन्छ ।
यस पर्वमा व्रतालुहरूले परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि, सन्तानको दीर्घायु तथा सम्पूर्ण परिवारको कल्याणको कामना गर्छन् ।
विशेषगरी आमाहरूले आफ्नो परिवार र सन्तानको सुख–समृद्धिका लागि अत्यन्त श्रद्धा, निष्ठा र कठोर नियम पालना गर्दै यो व्रत गर्ने परम्परा छ। कतिपय पुरुषहरू पनि उत्तिकै श्रद्धाका साथ व्रत बस्ने गर्छन् ।
छठको सबैभन्दा भावुक पक्ष भनेको आमाहरूको त्याग, तपस्या र समर्पण हो । पानीसमेत नपिई दिनभरि गरिने निर्जला व्रत, शारीरिक कष्टका बाबजुद अनुहारमा देखिने सन्तुष्टि र परिवारको खुसीका लागि गरिने प्रार्थनाले यस पर्वको वास्तविक महत्त्व झल्काउँछ ।
छठ प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञताको पर्व पनि हो। सूर्य, जल, माटो, फलफूल र वनस्पतिलाई सम्मान गर्दै मनाइने यस पर्वले मानव जीवन र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्छ ।
छठ पर्वका चार महत्त्वपूर्ण दिन
१. पहिलो दिन – नहाय–खाय (कार्तिक शुक्ल चतुर्थी)
छठ पर्वको सुरुवात नहाय–खायबाट हुन्छ । यस दिन व्रतालुहरू बिहानै स्नान गरी घर तथा पूजास्थलको सरसफाइ गर्छन्। शुद्ध र सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्दै शरीर, मन र वातावरणलाई पवित्र बनाउने परम्परा छ ।
यस दिनदेखि नै घरमा छठको विशेष तयारी सुरु हुन्छ । भान्सादेखि आँगनसम्म सरसफाइ गरिन्छ र व्रतालुहरू छठका नियम तथा संयम पालना गर्न थाल्छन् ।
२. दोस्रो दिन – खरना (कार्तिक शुक्ल पञ्चमी)
खरना छठ पर्वको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण चरण हो । यस दिन व्रतालुहरू दिनभरि उपवास बसेर साँझ स्नान तथा पूजा गरेपछि छठी मातालाई प्रसाद अर्पण गर्छन् ।
गुडको खीर, रोटी तथा अन्य शुद्ध परिकार तयार पारिन्छ । पूजा सम्पन्न भएपछि व्रतालुले प्रसाद ग्रहण गर्छन् र त्यसपछि छठको मुख्य निर्जला व्रत सुरु हुन्छ ।
खरनाको साँझ घरमा प्रसाद ग्रहण गर्न आउने आफन्त तथा छिमेकीहरूको उपस्थितिले छुट्टै आत्मीयता थप्छ। प्रसादको एउटा टुक्रामा पनि श्रद्धा, विश्वास र परिवारको माया मिसिएको हुन्छ ।
३. तेस्रो दिन – सन्ध्या अर्घ्य (कार्तिक शुक्ल षष्ठी)
यो छठ पर्वको सबैभन्दा विशेष र आकर्षक दिन हो ।
यस दिन व्रतालुहरू दिनभरि निर्जला उपवास बस्छन्। साँझपख परिवार तथा आफन्तहरूसँगै नजिकैको नदी, पोखरी, तलाउ वा अन्य जलाशयमा पुगेर अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्छन् ।
बाँसका सुप र डालोमा उखु, नरिवल, केरा, स्याउ, अदुवा, बेसार, कागती, ठेकुवा, कसारलगायतका सामग्री सजाएर पूजा गरिन्छ ।
विशेषगरी शुद्ध घिउमा गहुँको पिठोबाट तयार पारिने ठेकुवा र चामलबाट बनाइने कसार छठका विशेष प्रसाद हुन् ।
साँझपख घाटमा देखिने दृश्य साँच्चै अविस्मरणीय हुन्छ। कतै छठका लोकगीत गुञ्जिरहेका हुन्छन्, कतै दीप प्रज्वलित भइरहेका हुन्छन्, कतै परिवारका सदस्यहरू पूजा सामग्री मिलाउन व्यस्त हुन्छन् त कतै व्रतालुहरू हात जोडेर सूर्यदेवको आराधना गरिरहेका हुन्छन् ।
त्यो क्षणमा जात, वर्ग, भाषा र सामाजिक विभाजनभन्दा माथि उठेर सबै एउटै आस्था र विश्वासमा जोडिएका हुन्छन् ।
घाटमा बलिरहेका दीपहरू, जलमा देखिने सूर्यको प्रतिबिम्ब, छठका गीतमा पोखिएका आमाहरूका भावना र परिवारका सदस्यहरूको सामूहिक उपस्थितिले मनलाई छुट्टै शान्ति प्रदान गर्छ ।
साँझको अर्घ्यमा अस्ताउँदो सूर्यलाई बिदाइ गर्दा पनि भोलिपल्टको नयाँ बिहानीप्रतिको आशा र विश्वास जीवित रहन्छ। यही त छठको सुन्दर दर्शन हो ।
४. चौथो दिन – उषा अर्घ्य (कार्तिक शुक्ल सप्तमी)
छठ पर्वको अन्तिम दिन अर्थात् बिहानको अर्घ्यलाई उषा अर्घ्य भनिन्छ ।
रातभरि जाग्राम बसेका व्रतालुहरू बिहानै घाटमा पुगेर उदाउँदो सूर्यको प्रतीक्षा गर्छन्। जब पूर्वी क्षितिजमा सूर्यको पहिलो किरण देखिन थाल्छ, घाटमा उपस्थित सबैको मन श्रद्धा र भक्तिले भरिन्छ ।
व्रतालुहरूले जल अर्पण गर्दै सूर्यदेव र छठी मातासँग परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि तथा सन्तानको कल्याणको कामना गर्छन् ।
बिहानको अर्घ्य सम्पन्न भएपछि पूजा विसर्जन गरिन्छ र व्रतालुहरूले प्रसाद ग्रहण गरी आफ्नो व्रत समापन गर्छन् ।
बिहानको त्यो क्षणमा घाटमा देखिने खुसी, सन्तुष्टि र भावुकता वर्णन गर्न साँच्चै कठिन हुन्छ। चार दिनसम्मको तपस्या, प्रतीक्षा र समर्पणको सुखद समापन हुन्छ ।
छठ: मधेशको पहिचान र सामाजिक सद्भावको अनुपम उदाहरण
छठ पर्वको महत्त्व धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन । यो मधेशको सामाजिक जीवन, पारिवारिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक पहिचानसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ ।
छठ आउनुअघि नै गाउँटोलका बाटाहरू, पोखरी र नदी किनारको सरसफाइ सुरु हुन्छ। युवाहरू घाट सजाउन जुट्छन्, स्थानीय समुदायले आवश्यक व्यवस्थापन गर्छन् र सबैले आ–आफ्नो क्षमताअनुसार सहयोग गर्छन् ।
मलंगवा, सर्लाहीसहित मधेशका विभिन्न ठाउँमा छठको रौनक आफ्नै किसिमको हुन्छ । यहाँ विभिन्न धर्म, जाति र समुदायका मानिसहरू एकअर्काको आस्था र संस्कृतिलाई सम्मान गर्दै यस पर्वमा सहभागी हुन्छन् ।
कसैले घाट सफा गर्छन्, कसैले बत्ती बाल्न सहयोग गर्छन्, कसैले व्रतालुहरूका लागि आवश्यक व्यवस्था मिलाउँछन्। यही सामूहिक भावना र आपसी सद्भावले छठलाई अझ विशेष बनाउँछ ।
यस पर्वले हामीलाई प्रकृतिको सम्मान गर्न, परिवारलाई समय दिन, समाजमा एकता कायम राख्न र आफ्नो मौलिक संस्कृति भावी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्न प्रेरित गर्छ ।
धार्मिक परम्पराअनुसार छठ पर्व वर्षमा दुई पटक, कार्तिक शुक्ल षष्ठी र चैत शुक्ल षष्ठीमा मनाउने चलन छ। कार्तिक महिनामा मनाइने छठलाई विशेष महत्त्वका साथ ठूलो छठका रूपमा मनाइन्छ ।
अन्त्यमा…
छठको वास्तविक सुन्दरता केवल घाटको सजावटमा छैन, आमाको निःस्वार्थ तपस्यामा छ । केवल प्रसादको मिठासमा छैन, परिवारसँग बसेर बाँडिने खुसीमा छ । केवल सूर्यलाई अर्घ्य दिनुमा छैन, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता र जीवनप्रतिको सम्मानमा छ ।
छठ भनेको परदेशमा रहेका छोराछोरी घर फर्किने प्रतीक्षा हो । आमाको हातबाट बनेको ठेकुवाको स्वाद हो । वर्षौँपछि भेटिएका आफन्तको अँगालो हो। गाउँका पुराना साथीहरूसँगको भेटघाट हो । घाटमा गुञ्जिने लोकगीत हो । र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यो पुस्तौँदेखि हाम्रो मन र माटोसँग जोडिएको अटुट विश्वास हो ।
हामी जहाँ रहे पनि, जति व्यस्त भए पनि छठ आउँदा मन आफ्नै गाउँ, आफ्नै घर र आफ्नै घाटतिर फर्किन्छ । यही आत्मीयता, यही अपनत्व र यही सांस्कृतिक गौरव नै छठको वास्तविक पहिचान हो ।
छठ केवल एउटा पर्व होइन, यो हाम्रो माटोको सुगन्ध हो, आमाको आशीर्वाद हो, परिवारको मिलन हो र मधेशको आत्मा हो ।
छठी माताको कृपा सबैमाथि रहिरहोस्। सम्पूर्ण व्रतालुहरूको व्रत सफल होस्। सबैको घरपरिवारमा सुख, शान्ति, स्वास्थ्य र समृद्धि छाओस् ।
जय छठी मईया !