काठमाडौं, २९ असोज । प्रहरीको घेराबन्दी छिचोल्दै अघि बढ्ने, ब्यारिकेडमाथि चढेर मुट्ठी उचाल्दै नारा लगाउने र हिरासतमा पुगेपछि पनि आन्दोलन जारी राख्न आह्वान गर्ने युवती पछिल्लो समय भारतमा चर्चाको केन्द्रमा छिन् । उनी हुन्, नेहा बोरा-भारतको वामपन्थी विद्यार्थी राजनीतिबाट उदाएकी २९ वर्षीया अभियन्ता ।
भारतमा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी नेतृत्वको सरकारविरुद्ध भइरहेको प्रदर्शनमा उनी अहिले परिचित अनुहार बनेकी छन् । परीक्षा प्रश्नपत्र चुहावट, बेरोजगारी, शिक्षा सुधार र निर्वाचन प्रक्रियासम्बन्धी विवादमा सडकमा उत्रिएकी बोराका भाषण, गिरफ्तारीका दृश्य र प्रहरीसँगको मुठभेडका भिडियो सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भइरहेका छन् ।
अक्टोबर १० मा नयाँदिल्लीस्थित जन्तर मन्तरमा प्रमुख निर्वाचन आयुक्त ज्ञानेश कुमारको राजीनामा माग्दै भएको प्रदर्शनका क्रममा प्रहरीले उनलाई नियन्त्रणमा लियो । प्रदर्शनकारीलाई जन्तर मन्तर पुग्न अवरोध गरिएपछि उनले दिल्ली हाटमा भेला हुन आह्वान गरेकी थिइन् । ‘आज दिल्ली हाट नै जन्तर मन्तर बन्छ’ भन्दै सामाजिक सञ्जालमा सन्देश दिएपछि उनी नाराबाजी गर्दै प्रदर्शनस्थलतर्फ अघि बढिन् ।
प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएपछि पनि उनले आन्दोलन नरोकिने बताइन् । ‘म हिरासतमा छु, आन्दोलन छैन भन्ने होइन’ भन्ने सन्देशसहितको भिडियो सार्वजनिक गर्दै उनले प्रहरीबाट रोकिएका समर्थकलाई आफू रहेकै ठाउँबाट विरोध जारी राख्न आग्रह गरिन् । उनी सोही दिन रिहा भइन् ।
बारम्बार पक्राउ पर्ने र रिहा भएपछि फेरि सडकमा फर्किने उनको शैलीले उनलाई भारतको युवा आन्दोलनको अग्रपंक्तिमा पुर्याएको छ ।
उत्तराखण्डदेखि जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयसम्म
नेहा बोराको जन्म र बाल्यकाल भारतको उत्तरी राज्य उत्तराखण्डमा बित्यो । भारतीय सेनामा कार्यरत उनका बुबाको सरुवाका कारण उनले बाल्यकालमा विभिन्न सहरमा बस्नुपर्यो ।
उनले दिल्ली विश्वविद्यालयबाट स्नातक अध्ययन पूरा गरिन् । त्यसपछि राजधानीस्थित अम्बेडकर विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर गरिन् । अहिले उनी जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय (जेएनयू) को कला तथा सौन्दर्यशास्त्रसम्बन्धी विद्यालयमा विद्यावारिधि गर्दैछिन् ।
जेएनयू भारतमा विद्यार्थी राजनीति र वामपन्थी विचारधारासम्बन्धी बहसका लागि परिचित विश्वविद्यालय हो । यही शैक्षिक तथा राजनीतिक वातावरणमा बोराको विद्यार्थी आन्दोलनसँगको सम्बन्ध थप गहिरिँदै गयो ।
तर, उनको राजनीतिक चेतना विश्वविद्यालयको पढाइबाट मात्रै बनेको होइन । त्यसमा थिएटर अर्थात् नाट्यकर्मको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका छ ।
स्नातक अध्ययनका क्रममा उनी एउटा नाट्य समूहमा आबद्ध भएकी थिइन् । अभिनयका क्रममा आफूभन्दा फरक विचार राख्ने र फरक जीवनपरिस्थितिमा बाँचेका पात्रको भूमिका निर्वाह गर्दा मानिसलाई बुझ्ने दृष्टिकोण विकसित भएको उनले बताएकी छन् ।
रोयटर्ससँगको कुराकानीमा उनले थिएटरलाई अरू मानिसको जीवन र उनीहरूका दृष्टिकोण बुझ्ने अभ्यासका रूपमा व्याख्या गरेकी छन् । वास्तविक जीवनमा कुनै पात्र मन नपर्न सक्छ, तर थिएटरले त्यो पात्रको परिस्थिति बुझ्न सिकाउने उनको भनाइ छ ।
नागरिकता कानुनविरुद्धको आन्दोलनले राजनीतितर्फ डोर्यायो
बोरा सुरुदेखि नै चर्चित राजनीतिक अभियन्ता थिइनन् । सन् २०१९ र २०२० मा भारतमा नागरिकता संशोधन कानुनविरुद्ध भएको आन्दोलनले उनको राजनीतिक यात्रामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो ।
उक्त कानुनले मुस्लिम समुदायप्रति विभेद गर्ने भन्दै भारतमा व्यापक विरोध भएको थियो । विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरू कक्षाकोठाबाट सडकमा निस्किएर प्रदर्शन गरिरहेका थिए। बोराले आफ्नै पुस्ताका विद्यार्थीलाई सामाजिक तथा राजनीतिक मुद्दामा सक्रिय भएको देखिन् ।
पुस्तक, चलचित्र र वृत्तचित्रमार्फत आफूले बुझ्दै आएका विषय विद्यार्थीहरूले सडकको आन्दोलनमा रूपान्तरण गरेको दृश्यले उनलाई प्रभावित बनायो । त्यसपछि उनी विद्यार्थी राजनीतिमा थप सक्रिय हुँदै गइन् ।
उनी अखिल भारतीय विद्यार्थी संघ अर्थात् अल इन्डिया स्टुडेन्ट्स एसोसिएसन (एआईएसए) मा आबद्ध भइन् । यो भारतको वामपन्थी विद्यार्थी संगठन हो, जसले विश्वविद्यालयका विभिन्न मुद्दामा आन्दोलन गर्दै आएको छ ।
बीबीसीका अनुसार बोरा यस संगठनमा करिब एक दशकदेखि आबद्ध छिन् र पछिल्ला दुई वर्षदेखि यसको राष्ट्रिय अध्यक्षको जिम्मेवारीमा छिन् ।
परीक्षा प्रश्नपत्र चुहावटविरुद्धको आन्दोलनबाट चर्चा
बोरालाई राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउने घटनामध्ये एक हो-भारतको परीक्षा प्रणालीमा कथित अनियमितताविरुद्ध भएको आन्दोलन ।
सन् २०२६ को गर्मीयाममा परीक्षा प्रश्नपत्र चुहावट र शिक्षा सुधारका विषयमा विद्यार्थीले प्रदर्शन चर्काए । आन्दोलनकारीले शिक्षा मन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानको राजीनामा मागेका थिए । बोरा र एआईएसए सुरुदेखि नै उक्त आन्दोलनमा सहभागी थिए ।
जुन २८ मा शिक्षाविद् तथा वैज्ञानिक सोनम वाङ्चुकले आन्दोलनको समर्थनमा अनशन सुरु गरेपछि बोरा र एआईएसएका केही अभियन्ता पनि अनशनमा बसे। वाङ्चुकको उपस्थितिले आन्दोलनलाई व्यापक ध्यान तानेको थियो । त्यही क्रममा बोराका भाषण र सरकार तथा प्रहरीको व्यवहारमाथि गरिएका आलोचना पनि सामाजिक सञ्जालमा फैलिन थाले ।
वाङ्चुक र अन्य प्रदर्शनकारीलाई अस्पताल लगिएपछि पनि बोराले अनशन जारी राखिन् । उनले करिब आठ किलोग्राम तौल घटाएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो ।
अस्पताल पुगेपछि सार्वजनिक गरिएको भिडियोमा उनले आन्दोलन जारी रहने र स्वास्थ्यमा सुधार भएपछि फेरि सडकमा फर्किने बताएकी थिइन् ।
जुलाईमा उक्त आन्दोलन मत्थर हुँदा बोराको परिचय विद्यार्थी संगठनभित्र मात्रै सीमित रहेन । उनी शिक्षा, परीक्षा प्रणाली र विद्यार्थीका समस्याबारे बोल्ने परिचित युवा अभियन्ताका रूपमा देखिन थालिन् ।
कक्रोच आन्दोलनसँग जोडिएको उपस्थिति
शिक्षासम्बन्धी आन्दोलनपछि बोराको सक्रियता निर्वाचन प्रक्रियासम्बन्धी विवादमा पनि देखिएको छ ।
कक्रोच जनता पार्टी (सीजेपी) युवा पुस्ताले अघि सारेको अनलाइन व्यंग्यात्मक आन्दोलनसँग सम्बन्धित समूह हो । यसले शिक्षा सुधार र शासनसम्बन्धी मुद्दामा प्रदर्शन गर्दै आएको छ ।
अक्टोबरमा सीजेपीले प्रमुख निर्वाचन आयुक्त ज्ञानेश कुमारको राजीनामा माग्दै नयाँदिल्लीमा प्रदर्शनको आह्वान गर्यो । मतदाता नामावली व्यवस्थापनमा अनियमितता भएको र त्यसबाट करिब १३ करोड मतदाताको नाम हटाइएको आन्दोलनकारीको आरोप छ । उनीहरूले यसबाट प्रधानमन्त्री मोदीको भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) लाई फाइदा पुगेको दाबी गरेका छन् ।
तर, निर्वाचन आयोगले कुनै समूहलाई पक्षपात नगरेको बताएको छ । भाजपाले पनि निर्वाचन प्रक्रियामा अनियमितता भएको आरोप अस्वीकार गरेको छ ।
बोरा सीजेपीकी सदस्य भने होइनन् । तर, आफ्नो संगठन एआईएसएसहित प्रदर्शनमा सहभागी हुने घोषणा गरेपछि उनी उक्त आन्दोलनको अग्रपंक्तिमा देखिइन् ।
प्रदर्शनका क्रममा प्रहरीले उनलाई नियन्त्रणमा लिएका दृश्यले सामाजिक सञ्जालमा व्यापक चर्चा पाए । प्रहरीको गाडीबाटै नारा लगाइरहेको उनको भिडियो सार्वजनिक भयो । प्रहरी महिलाहरूले उनलाई बोकेर लैजाँदै गरेका तस्बिरसमेत भाइरल भए ।
बीबीसीसँगको कुराकानीमा उनले आफूले गरिरहेका काम वामपन्थी विद्यार्थी अभियन्ताले पहिलेदेखि नै गर्दै आएको बताएकी छन् । तर, यसपटक क्यामेरा आफूमा केन्द्रित भएकाले मानिसले आफूलाई फरक ढंगले हेरिरहेको उनको भनाइ छ ।
शान्त स्वभाव, माइक समातेपछि आक्रामक
बोराको व्यक्तित्वको एउटा विशेषता उनको भाषण शैली हो । सामान्य कुराकानीमा शान्त स्वभावकी देखिने उनी सार्वजनिक मञ्चमा भने जोसिलो रूपमा प्रस्तुत हुन्छिन् ।
उनी हिन्दी र अंग्रेजी दुवै भाषामा भाषण गर्छिन् । आफ्ना अभिव्यक्तिमा संविधान, लोकतान्त्रिक अधिकार, शिक्षा, असमानता र सरकारको जवाफदेहिताजस्ता विषय समेट्छिन् ।
उनले विद्यार्थीका समस्यालाई एउटा सीमित शैक्षिक मुद्दाका रूपमा मात्रै प्रस्तुत गर्दिनन् । परीक्षा प्रणालीको विश्वसनीयता, रोजगारीको अभाव र प्रहरीको व्यवहारलाई युवाको भविष्य तथा नागरिक अधिकारसँग जोडेर बोल्छिन् ।
बीबीसीसँगको कुराकानीमा उनले सामाजिक परिवर्तनको इतिहास उल्लेख गर्दै धेरै परिवर्तन संसद्मा बसेर मात्रै नभई सडकमा उत्रिएका मानिसको संघर्षबाट पनि आएको बताएकी छन् ।
उनका अनुसार भारतीय राजनीतिमा सडकको भूमिका सधैँ महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ ।
आफ्नै परिवारमा राजनीतिक मतभेद
बोराको वामपन्थी राजनीतिक आबद्धता र प्रधानमन्त्री मोदी, गृहमन्त्री अमित शाह तथा भाजपाका अन्य नेताको आलोचनाले उनको पारिवारिक जीवनमा समेत मतभेद सिर्जना गरेको छ ।
बीबीसीसँग उनले आफ्ना आमाबुबा भाजपाका दृढ समर्थक रहेको र आफ्नो राजनीतिक विचारका कारण परिवारमा धेरै असहमति हुने गरेको बताएकी छन् ।
उनको राजनीतिक सक्रियतासँगै विवाद पनि बढेको छ । भारतीय सञ्चारमाध्यमका अनुसार उत्तर प्रदेशमा मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथविरुद्ध कथित आपत्तिजनक टिप्पणी गरेको आरोपमा उनीविरुद्ध भाजपाले कम्तीमा तीनवटा प्रहरी उजुरी दिएको थियो ।
त्यसको दुई दिनअघि एआईएसएले बोरालाई ज्यान मार्ने धम्की आएको भन्दै प्रहरीमा उजुरी दिएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो ।
झारखण्डमा विद्यार्थीसम्बन्धी प्रदर्शनमा सहभागी भएका बेला एक व्यक्तिले उनीमाथि मसी फ्याँकेको घटना पनि चर्चामा आएको थियो । प्रहरीले उक्त घटनामा संलग्न भएको आरोपमा एक व्यक्तिलाई नियन्त्रणमा लिएको बताएको थियो ।
यी घटनापछि उनको सार्वजनिक उपस्थिति र राजनीतिक गतिविधिले भारतीय सञ्चारमाध्यममा थप स्थान पाउन थाले ।
‘डर संक्रामक हुन्छ, आशा पनि’
बोराले आफ्नो राजनीतिक सक्रियतालाई कुनै एउटा विचारधारामा सीमित गरेर व्याख्या गर्दिनन् । उनका अनुसार अहिले भारतमा देखिएका प्रदर्शन वर्षौंदेखि जम्मा हुँदै आएका असन्तुष्टिको परिणाम हुन् ।
रोयटर्ससँगको कुराकानीमा उनले भनेकी छन्, ‘डर संक्रामक हुन्छ, अवश्य। तर आशा पनि संक्रामक हुन्छ ।’
उनको भनाइमा मानिसहरूमा अहिले साहस बढ्नुको कारण आफूहरू पनि साहसी हुन सक्छौँ भन्ने विश्वास पैदा हुनु हो ।
‘मानिसहरूले बिर्सेका छैनन्,’ उनले भनेकी छन्, ‘मानिसहरूले असन्तुष्टि, धोका र निराशा बोकेका छन् ।’
बोराका लागि विद्यार्थी आन्दोलनमा उठेका मुद्दा र पछिल्लो निर्वाचनसम्बन्धी प्रदर्शनबीच यही असन्तुष्टिको सम्बन्ध छ । उनी अहिले विद्यार्थीका समस्यामा मात्रै नभई सरकारको जवाफदेहिता र लोकतान्त्रिक अधिकारका विषयमा पनि सार्वजनिक रूपमा बोलिरहेकी छन् ।
सडकबाट बनेको नयाँ परिचय
२९ वर्षीया नेहा बोरा अहिले एकैपटक विद्यार्थी नेतृ, वामपन्थी अभियन्ता र भारतको युवा आन्दोलनको चर्चित अनुहारका रूपमा देखिएकी छन् ।
उनको यात्रा थिएटरबाट सुरु भएको सामाजिक बुझाइ, विश्वविद्यालयको अध्ययन, वामपन्थी विद्यार्थी संगठनमा लामो आबद्धता र शिक्षा तथा निर्वाचनसम्बन्धी मुद्दामा सडक प्रदर्शनसम्म आइपुगेको छ ।
उनलाई व्यापक चर्चामा ल्याउन सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका भिडियो र तस्बिरको पनि ठूलो भूमिका छ । प्रहरीद्वारा नियन्त्रणमा लिइएका दृश्य, गिरफ्तारीपछि पनि आन्दोलन जारी राख्ने अभिव्यक्ति र सार्वजनिक मञ्चमा उनका भाषणले उनलाई विश्वविद्यालय परिसरबाहिरको दर्शकसमक्ष पुर्याएका छन् ।
उनी अहिले पनि जेएनयूमा विद्यावारिधि गर्दैछिन् र एआईएसएको राष्ट्रिय अध्यक्षका रूपमा सक्रिय छिन् । शिक्षा, रोजगारी र निर्वाचन प्रक्रियासम्बन्धी विवादमा उनको उपस्थिति निरन्तर देखिएको छ ।
थिएटरमा अरूको भूमिका बुझ्न सिकेकी नेहा बोरा अहिले भारतीय सडकमा आफ्नै राजनीतिक भूमिका निर्वाह गरिरहेकी छन् । उनको नामसँग जोडिएका आन्दोलन, गिरफ्तारी र अभिव्यक्तिले उनलाई भारतको पछिल्लो युवा राजनीतिको सबैभन्दा चर्चित नयाँ अनुहारमध्ये एक बनाएको छ ।